مـــرکــز دانلــــــــود

چشم در مقابل چشم، انتقاد سازنده چیست؟

چکیده مطلب
تاریخ انتشار : جمعه 13 بهمن 96 0 نظر
نظرات کاربران :

برای انتقاد سازنده خودتان را آماده کنید. اگر بدانید از کدام ناحیه انتقاد کنید امکان ندارد انتقاد شما شنیده نشود. در این مطلب به انواع انتقاد پرداختیم و اینکه واقعا کدام نوع انتقاد واقعا می تواند شما را نجات دهد و به نتیجه مناسبی منجر گردد.

شیوه ها و روش های انتقاد سازنده

نقد کردن در حالت کلی بیان نکات مثبت و منفی درباره عملکرد شخص یا یک مجموعه همچون سازمان است که اتفاقا می تواند بسیار مثبت و سازنده باشد. اما عمدتا در فرهنگ ما وقتی سخن از نقد به میان می آید ممکن است ما را یاد سرزنش کردن و ایراد گرفتن بیندازد و برای مان چندان خوشایند نباشد. در این مطلب به طور مفصل به انتقاد پرداخته ایم و اینکه چگونه می توانیم انتقاد سازنده را یاد بگیریم تا هم خود بتوانیم راحت تر نقد کنیم و هم از ایجاد حس ناخوشایند در افراد جلوگیری کنیم. با ما باشید.

انواع انتقاد را بشناسیم

به طور کلی شیوه های انتقاد کردن در سه دسته قابل تقسیم بندی هستند که اثرات خوب یا بد این سه دسته با هم متفاوت است. شما می توانید در روابط بین فردی و سازمانی در قالب این سه نوع، انتقاد داشته باشید، اما اثرات هر یک با یکدیگر متفاوت خواهد بود.

نقد شناختی

انتقاد سازنده

در این نوع نقد، شخصیت فرد مقابل مورد هدف انتقاد قرار می گیرد. در واقع ما به جای انتقاد از رفتار و عمل صورت گرفته، مستقیما شخصیت و هویت فرد را مورد حمله قرار می دهیم. این شیوه از انتقاد نوع بسیار مخرب انتقاد است و هر شخصی با هر ظرفیت نقدپذیری، در مقابل این شیوه از انتقاد، یک عکس العمل تدافعی نشان می دهد. نقد شناختی ناخوشایندترین روش انتقاد است و کسی که مورد انتقاد قرار می گیرد احساس ناراحتی می کند به این دلیل که سخنان فرد مقابل را تحقیرآمیز و حاوی توهین می پندارد و حتی در برخی مواقع ممکن است به نزاع و درگیری نیز بینجامد.

مثلا در نظر بگیرید فردی را که برای یک کار اداری به یک سازمان مراجعه می کند و با تاخیر در رسیدگی به کار یا برخورد تند و نامناسب از سوی کارمند مربوطه مواجه می شود و شروع به انتقاد شناختی می کند: “به ارباب رجوع اهمیت نمی دید و مشغول وقت تلف کردن هستید.”

این شیوه انتقاد نظر و نگرش شما را نسبت به کارمندان سازمان مربوطه بیان می کند و در واقع دیدگاه شما نسبت به یک کارمند در قالب این جملات توصیف می شود. این روش انتقادی نه تنها موجب سرعت عمل کارمند مربوطه برای انجام کار نخواهد شد، بلکه باعث آزردگی و احساس ناخوشایند در او شده و ممکن است از رسیدگی به کار سر باز زند.

مقالات مرتبط:  مهارت گوش دادن : مهارتی برای قوی‌تر ساختن روابط دوستانه‌ و اجتماعی

نقد سیستمی

در نقد سیستمی، دیگر شخصیت افراد نشانه نمی رود بلکه صحبت از توانایی فرد است. از همین رو به این نقد، نقد توانایی نیز گفته می شود. در نقد سیستمی در واقع از مهارت و میزان توانمندی فرد انتقاد می شود و ضرورت اینکه می بایست این مهارت ها و توانایی ها آموخته شود، سخن به میان می آید.

مثلا در نظر بگیرید فردی را که نسبت به دیر آمدن دوست خود به سر قرارشان انتقاد می کند و نقد او در قالب سیستمی بیان می شود: “من فکر می کنم تو نمی تونی وقتت رو تنظیم کنی تا به موقع سر قرار حاضر بشی. بهتره کارهات رو زمانبندی کنی ”

اثرات منفی این نوع انتقاد نسبت به نقد شناختی، بسیار کمتر است و بستگی به ظرفیت و میزان انتقادپذیری فرد مقابل دارد که تا چه اندازه بتواند این انتقاد را به شکل مثبت برداشت کند و برای تغییر و ارتقاء عادات صحیح و کنار گذاشتن عادت های غلط تلاش کند.

نقد رفتاری

نقد رفتاری، همان طور که از نام آن پیداست، انتقاد از رفتار است. زمانی که فکر می کنید شخصیت فرد فاقد اشکال است و ایرادی در توانایی های او نمی بینید و فقط رفتار غلط شخص را مورد انتقاد قرار می دهید. این نقد بهترین نوع نقد است و احتمال اینکه فرد از انتقاد شما ناراحت و آزرده خاطر گردد، بسیار کمتر است.

مثلا در نظر بگیرید فردی را که از دستپخت همسرش ناراضی است و همسرش را مورد نقد قرار می دهد. اگر در قالب رفتاری انتقاد کند می تواند به این شکل بیان شود: “همسرم، برای غذا پختن زحمت فراوان می کشی اما به نظرم غذاهایی که درست می کنی کمی بیمزه است. اگر هنگام پختن کمی ادویه اضافه کنی طعم دلچسب تری خواهد داشت.”

چه زمانی انتقاد مخرب است؟

انتقاد شبیه به چاقویی است که برای به کارگیری آن بایستی نحوه کار را دانست و اگر ندانیم برای چه و چگونه انتقاد کنیم، نه تنها فرد یا مجموعه ای را برای ایجاد تغییرات صحیح ترغیب نمی کنیم بلکه در روابط بین فردی نیز شکاف ایجاد می شود. در اینجا به عواملی که انتقاد سازنده را به یک انتقاد مخرب تبدیل می کنند بیشتر پرداخته ایم:

انتقاد بی جا

انتقاد سازنده

گاهی وقت ها اصلا نباید نقد کنیم، چرا که برخی کارها و عادت ها کاملا شخصی است و آسیبی به جامعه و دیگر افراد نمی رساند. متاسفانه در کشور ما انتقاد بی جا بسیار رایج است و اگر مسائل خانوادگی و شخصی افراد مطابق با میل و سلیقه ما نباشد این حق را برای خود محفوظ می دانیم که از آن ها انتقاد کنیم. این نوع نقد کردن به معنای اصلی خود، دخالت کردن است و این در حالی است که در چنین مواقعی ما اجازه دخالت و زیر سوال بردن رفتار دیگران را نداریم.

انتقاد از شخصیت

اگر در انتقاد کردن به جای اینکه از عمل شخص انتقاد کنیم، به شخصیت وی اشاره کنیم، در واقع شخصیت او را تخریب می کنیم. همان طور که در بالا نیز اشاره کردیم این همان انتقاد شناختی است و از بدترین نوع انتقاد به شمار می رود.


مقاله مرتبط: چگونه در زمان گفتگو پرحرفی دوستان خود را مدیریت کنیم؟


نیات و نگرش های نادرست

اثرات مثبت و منفی انتقاد تا حدود زیادی بستگی به دو طرف انتقاد دارد. اینکه چرا می خواهیم کسی را مورد نقد قرار دهیم و اگر مورد نقد واقع می شویم عکس العمل و دیدگاه ما نسبت به نقد چگونه باشد. نیت ها و نگرش ها به انتقاد بسیار مهم است و اگر این نیت ها و نگرش ها از سوی انتقاد کننده و کسی که مورد انتقاد قرار می گیرد منفی باشد، طبیعتا آثار مثبت انتقاد جای خود را به آثار منفی و مخرب می دهد.

نیت انتقاد کننده

گاهی می خواهیم از کسی انتقاد کنیم اما هدف ما از انتقاد این نیست که فرد مقابل را نسبت به رفتار و عادات ناصحیحش آگاه کنیم بلکه ناشی از این است که در مقابل وی احساس ضعف می کنیم و می خواهیم با نقد کردن او، از میزان احساس ضعف خودمان کم کنیم. مثلا دو کارمند در یک سازمان را در نظر بگیرید که در یک رده شغلی مشغول به کار هستند و برای ارتقاء شغلی رقابت دارند. ممکن است یکی از این دو کارمند برای دستیابی به ارتقا شغل خود، سخن به انتقاد از کارهای کارمند هم رده اش کند، در حالی که کارمند هم رده، وظایف و کارهای خود را به درستی انجام می دهد. این نوع انتقاد سازنده نیست چرا که اساسا نیت انتقاد کننده نیت سازنده ای نیست و ناشی از یک رقابت ناسالم است.

اعتقاد انتقاد گیرنده به انتقاد

انتقاد سازنده

از نیت انتقاد کننده سخن گفتیم، اما گاهی ممکن است نیت انتقاد کننده، سازنده و مثبت باشد ولی کسی که انتقاد را دریافت می کند نسبت به انتقاد دیدگاه کاملا منفی داشته باشد و تاب و تحمل اینکه کسی بخواهد از رفتار و کارکرد وی انتقاد کند را ندارد. در این صورت نیز انتقاد نمی تواند سازنده باشد، زیرا انتقاد قابل پذیرش از سوی انتقاد گیرنده نبوده و منجر به تغییرات مثبت در او نخواهد شد.

مقالات مرتبط:  چطور دوست خوب پیدا کنیم تا قدر ما را بداند؟

زبان انتقاد

گاهی نیت انتقاد کننده و شیوه نگرش فردی که مورد نقد قرار می گیرد سازنده و درست است اما زبان انتقاد، زبان تند و سرزنش گری است و حتی ممکن است حاوی کلمات تحقیرآمیز و نامناسبی باشد. باید بگوییم در این صورت نیز انتقاد ما سازنده نخواهد بود. انتقاد کردن زبان خاص خود را می طلبد تا بتواند بیشترین اثرگذاری را در مخاطب ایجاد نماید و مورد پذیرش او واقع شود.

چه زمانی انتقاد سازنده است؟

برای اینکه بتوانیم انتقاد سازنده داشته باشیم لازم است که از خود این سوالات را بپرسیم که:

آیا من این حق و مجوز را دارم نسبت به رفتار خاص یک فرد انتقاد کنم؟

چرا می خواهم انتقاد کنم؟ هدفم از این انتقاد کمک کننده است یا تخریب کننده؟

چگونه انتقاد کنم؟ با چه زبانی اتتقاد کنم تا سازنده و مثبت باشد؟ آیا حرف هایی که می خواهم بگویم انتقاد رفتاری است یا خیر؟

آیا کسی که مورد نقد قرار می گیرد، ظرفیت پذیرش انتقاد را دارد؟

برای اینکه انتقاد ما یک انتقاد سازنده باشد، ضروری است در هر زمانی که می خواهیم نقد کنیم نخست این پرسش ها را از خود داشته باشیم و اگر پاسخ این سوالات، پاسخ های مثبت و روشنی بودند می توانیم انتقاد سازنده داشته باشیم.

توصیه هایی برای انتقاد سازنده داشتن

انتقاد سازنده

حتما در زبان انتقاد خود، از جملات و عباراتی استفاده کنید که اشاره به رفتار و عمل شخص دارد و به عبارتی یک انتقاد رفتاری باشد. به هیچ عنوان شخصیت و ویژگی های فردی شخص را به باد انتقاد نگیرید. توصیه می شود به خصوص در روابط زندگی مشترک و دوستانه برای جلوگیری از آسیب دیدن روابط، انتقاد سیستمی نیز به کار گرفته نشود و تنها از نوع انتقاد رفتاری استفاده کنید.

جویا شدن نظر شخص

خوب است برای سنجش میزان انتقاد پذیری یک شخص، در ابتدا از او سوال کنیم که آیا مایل است نقد ما را بشنود؟ اگر پاسخ او مثبت بود، شروع به انتقاد کنیم. سوال پرسیدن می تواند از میزان حساسیت و واکنش های منفی گیرنده انتقاد کم کند.


مقاله مرتبط: حرف هایی که افراد کاریزماتیک هرگز بر زبان نمی آورند


لحن ملایم

انتقاد خود را هر چه با زبان نرم بیان کنید، می تواند بیشتر اثرگذاری مثبت داشته باشد. از جملات دستوری کمتر استفاده کنید، از کلماتی که پیام توهین و تحقیر یا ایراد گرفتن داشته باشد استفاده نکنید. فرد را با گفتن کلمات “تو” یا “شما”به طور مستقیم مورد خطاب قرار ندهید تا صحبت های شما شکل دستوری کمتری به خود بگیرد و احتمال پذیرش آن بیشتر شود. در ابتدای صحبت خود بهتر است از عبارات “من فکر می کنم که” یا “من احساس می کنم که” استفاده کنید. اگر راه حل مناسبی نیز در کنار انتقاد دارید می توانید با کسب اجازه از شخص، مطرح کنید. اگر در ابتدای انتقادتان ویژگی ها و رفتارهای مثبت فرد را که با موضوع انتقاد مرتبط است بگویید، می تواند تاثیر بسیار مثبتی در ذهن گیرنده انتقاد پدید آورد.

مثال هایی از انتقاد سازنده

مثلا اگر کارمند اداره ای سرعت عمل لازم را در رسیدگی به کار شما ندارد و با تاخیر کار شما را انجام می دهد اگر بخواهید سازنده از او انتقاد کنید این شیوه انتقاد سازنده است: “من فکر می کنم که اگر در انجام کارها کمی سرعت عمل بیشتری داشته باشید بهتر باشه، اینجوری ارباب رجوع راضی تر هستند. ”

یا برای انتقاد سازنده از دستپخت همسر، می توان گفت: “دستپختت خیلی خوبه و می دونم که زحمت فراوانی برای پخت غذا می کشی اما اگر در هنگام پخت کمی از ادویه ها و راهکارهایی برای طعم دار کردن غذا استفاده کنی، غذا خوشمزه تر میشه”

به معنای واقعی کلمه انتقاد پذیر باشیم

یک فرهنگ غلط در جامعه ما این است که نسبت به هر نوع انتقادی، واکنش منفی نشان می دهیم. البته دلیل این واکنش منفی تا حدودی به دخالت های بی جا و شیوه نادرست انتقادها بر می گردد، اما بایستی یاد بگیریم که انتقادهای سازنده افراد نسبت به خود را بپذیریم و به شکل منطقی به قضیه نگاه کنیم. مسلما هدف در هیچ انتقاد سازنده ای تخریب نیست بلکه کمک به افراد است تا نواقص کار و رفتار خود را بدانند و برای دستیابی به رفتار مطلوب قدم بردارند. این نوع نگرش نسبت به انتقاد سازنده، نهایتا در جامعه  تاثیرات مثبت خود را برجای می گذارد.

مقالات مرتبط
نظــرات